De geschiedenis van aids in Oeganda


In 1982 wordt het eerste geval van hiv/aids in Oeganda gemeld. Als blijkt dat er in de jaren daarna nog veel meer mensen met het virus zijn geïnfecteerd, begint de regering met een voorlichtingscampagne. Daarmee is Oeganda één van de eerste landen die openlijk het aidsprobleem erkent. Deze openheid heeft wel tot gevolg dat Oeganda -na de slechte pers van Idi Amin- ook nog eens bekend wordt als het aidsland bij uitstek. Toch is de situatie in buurland Kenia even erg. Alleen, daar is praten over aids taboe, laat staan dat de overheid duidelijke stappen onderneemt.
De Oegandese regering daarentegen staat bijvoorbeeld toe dat buitenlandse doktoren en wetenschappers onderzoek doen naar zwangere vrouwen die in het ziekenhuis in Kampala zijn opgenomen om te bevallen. Meer dan 20% van de vrouwen blijkt hiv-positief. In de meest gevallen zijn de baby's ook geïnfecteerd. Het resultaat van de onderzoeken mag worden gepubliceerd.


De beginjaren

aidsposter01De overheid begint een grootschalige voorlichtingscampagne. In de beginjaren bestaat er onwetendheid over hoe de ziekte wordt overgedragen. Posters proberen duidelijk te maken dat je geen aids krijgt als je met elkaar speelt of iemands haren kamt. Ze laten ook zien hoe je het wel krijgt: door onveilig te vrijen, onbetrouwbare bloedtransfusies, door te vertrouwen op het geneeskundig advies van traditionele genezers en besmetting via de moeder naar het ongeboren kind. Bijgeloof is ook levensgevaarlijk. Een vrij gangbare gedachte is dat vrijen met een maagd je van de ziekte geneest. Veel jonge meisjes worden daarvan de dupe. Om zulke praktijken tegen te gaan, wordt seks met een jong meisje strafbaar gesteld.

aidsposter02Het meeste voorlichtingsmateriaal wordt in Kampala, de hoofdstad van Oeganda, geproduceerd. Maar de verspreiding ervan op het platteland is nog wel een probleem.
Het 'moederproject' van KSSP, hetKibale Tree Planting Project, is in die beginjaren dan ook een van de weinige informatiebronnen over aids in de omgeving van het Kibale Bos. In het informatiecentrum van het project, Open House, wordt de beschikbare informatie verzameld en zonodig in de lokale taal vertaald.

De ziekte krijgt ook een volksnaam, silimi, naar het Engelse 'slim' voor mager. Dat is een van de duidelijkste kenmerken: de mensen vermageren tot op het bot. De voorlichting kan niet voorkomen dat er verhullend over de ziekte wordt gesproken; mensen sterven niet aan aids, maar aan 'TBC' of 'kanker'. Tot op zekere hoogte klopt dat. Hiv/aids-positieve mensen kunnen inderdaad makkelijker TBC krijgen.

aidsposter03
Hoe ziet iemand eruit die aids heeft?

Aids kan op veel andere ziektes lijken. Doe niet mee aan het verspreiden van valse geruchten.
Als je bang bent dat je besmet bent, ga dan naar een deskundige om je te laten testen.








De ABC-methode
Na voorlichting over hoe de ziekte ontstaat en hoe niet, verschuift het accent naar hoe de ziekte te voorkomen. De regering initieert de ABC-methode. Dat is een unieke aanpak, die effect sorteert. In 1992 is ongeveer 30% van de bevolking hiv-positief. In 2002 ligt dat aantal net boven de 6%. Ook is de bekendheid met de ziekte in alle lagen van de bevolking groot.

aidsposter04Het is president Museveni die rond 1987 de ABC-methode introduceert. Hij houdt de mensen voor dat het een vaderlandse plicht is om besmetting met het virus te voorkomen. Daarom moeten de mensen wachten met seks tot aan hun huwelijk (Abstinence = onthouding), moeten de mensen trouw zijn aan hun partner (Be faithful = trouw zijn) en als het dan toch voor die tijd 'tot de daad komt', en heb je toch meerdere partners, moeten de mensen in ieder geval het condoom gebruiken (Condom = condoom). De boodschap wordt luid en duidelijk verspreid door middel van radioprogramma's en lokale toneelgroepen. Grote billboards maken reclame voor de verschillende merken condooms. Condooms zijn goedkoop en vrijwel overal te koop.

Deze posters, uitgegeven in de jaren 90 van de vorige eeuw maken duidelijk dat de drie componenten onthouding, trouw en condoomgebruik alle drie even belangrijk worden geacht in de strijd tegen de ziekte.

museveniPresident Yoweri Museveni heeft overigens een heel pragmatische kijk op de aids/hiv-epidemie. In een speech die hij gaf in 1996, 'Aids, de grootste uitdaging voor Afrikaanse leiders', omschreef hij aids als 'een goede ziekte' (a good disease) omdat het een besmetting is 'naar keuze'. Je eigen gedrag bepaalt of je het krijgt of niet. Dat is heel wat anders als de ziektes die je krijgt omdat de besmetting per lucht gaat, of door oppervlakkig contact. Besmetting met het aidsvirus gebeurt over het algemeen door seks. Daarom heb je het zelf in de hand of je het krijgt. Je krijgt het niet als je seksuele gedrag aanpast. Hij legde ook een duidelijke link naar onthouding en trouw aan een vaste partner als juiste keuzes in de strijd tegen aids.




Leven met aids

aidsposter05Tot op zekere hoogte heeft Oeganda met aids leren leven. Voorlichting richt zich nu vooral op het wegnemen van vooroordelen en de zorg voor hiv-positieve mensen. Posters laten zien dat je iemand kunt omhelzen of de haren kammen, zonder bang te zijn geïnfecteerd te worden. TASO (The Aids Support Organisation) is rond 1987 de eerste organisatie die zich bekommert om de behandeling van hiv-positieve mensen. TASO stelt: 'Je kunt aids niet genezen, maar je kunt het wel degelijk behandelen. Met goede zorg en begeleiding kan een hiv-positief mens een waardevol leven leiden.'
tasoTASO spreekt uit ervaring. De organisatie werd opgericht door 16 hiv-positieve mensen. Ze vonden dat ze door de gemeenschap werden buitengesloten en kwamen daartegen in verweer. Ook nu nog is TASO toonaangevend. Andere organisaties hebben hun opvattingen overgenomen.

Ondanks het werk van organisaties als TASO bestaan de vooroordelen nog wel. Zo denken nog steeds veel mensen dat het de schuld van de vrouw is als een man hiv/aids krijgt. En vooral op het platteland is nog niet iedereen er van overtuigd dat aids niet door magie (witchcraft) komt. Ook voor kinderen met aids is het niet vanzelfsprekend dat ze door hun omgeving worden geaccepteerd.

 

 


 
Heden

aidsposter06Na 2002 is er een discussie over de inbreng van de condoom in het succesverhaal van de ABC-methode. Sinds de introductie van het Pepfar (President's Emergency Plan for Aids Relief) in 2003 wordt de nadruk gelegd op de A en de B. In Oeganda is het vrij algemeen dat mannen meerdere partners hebben. Ook als ze getrouwd zijn, is trouw aan je partner geen uitgemaakte zaak. Daardoor lopen de mannen een grote kans besmet te raken en op hun beurt weer veel vrouwen en hun echtgenotes te besmetten. Pepfar's benadering is dat alleen onthouding en trouw aan je partner, dus wezenlijke gedragsveranderingen, de ziekte met succes kunnen bestrijden. Condoomgebruik, stellen ze, is weliswaar veiliger dan onbeschermde seks, maar verandert niet het inherent gevaarlijke gedrag.

aidsposter07Criticasters van het Pepfarprogramma stellen dat onthouding en trouw een mythe zijn. Ze beschuldigen de regering ervan dat ze het gebruik van het condoom niet alleen afkeuren maar ook in diskrediet brengen. Stonden er rond 1990 levensgrote posters in Kampala die condooms aanprezen, nu staan er evenzo grote posters die de betrouwbaarheid van het condoom in twijfels trekken. Er staan ook overal billboards met stichtelijke teksten over huwelijkse trouw en onthouding. Condooms zijn niet overal meer verkrijgbaar.

aidsposter08Paul Semugoma, een arts die wekelijks een rubriek over gezondheid schrijft in de New Vision (één van Oegandas grotere kranten) zegt: "Onthouding is een sprookje en huwelijkse trouw evengoed. De realiteit is niet dat mensen niet meer vrijen. De realiteit is dat ze het doen zonder condoom. De wake-up call komt op het moment dat het aantal aidsbesmettingen weer toeneemt".

Eregalerij met onze geslaagde Kibale-leerlingen in Oeganda

Over ons

kssp2logoHet Kibale Student Support Programme (KSSP) is een kleinschalig onderwijs-project ten behoeve van kansarme kinderen (wezen en halfwezen uit arme families) in Oeganda. 

Anbi

anbi